เบื้องหลังระบบกรอง คือการผนึกกำลังของ “ซินโครตรอน–นาโนเทค” โดยสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนนำเทคโนโลยีแสงซินโครตรอนมาวิเคราะห์ลักษณะของสารหนู เพื่อช่วยกำหนดแนวทางบำบัดที่เหมาะสม ขณะที่ สวทช. โดยศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ นำความรู้ด้านนาโนเทคโนโลยีมาพัฒนาวัสดุดูดซับที่มีความจำเพาะต่อสารหนูและโลหะหนัก ก่อนนำมาประยุกต์เป็นระบบกรองสำหรับน้ำประปาชุมชน

ระบบที่พัฒนาขึ้นสามารถดักจับสารหนูได้ 100% และวัสดุกรองสามารถฟื้นฟูเพื่อนำกลับมาใช้ซ้ำได้ ช่วยลดต้นทุนการดูแลระบบในระยะยาว โดยมีการนำไปติดตั้งใช้งานจริงในพื้นที่นำร่องของชุมชนริมลำน้ำกก ครอบคลุมประชาชนกว่า 700 ครัวเรือน ขณะที่บ้านฟาร์มสัมพันธกิจมีระบบบำบัดน้ำรองรับประชาชนกว่า 250 ครัวเรือน และโรงเรียนบ้านเหมืองแดง อำเภอแม่สาย มีการติดตั้งระบบกรองน้ำเพื่อดูแลนักเรียนและบุคลากรกว่า 700 คน

รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี กล่าวว่า น้ำสะอาดไม่ใช่เพียงเรื่องของน้ำประปา แต่คือพื้นฐานของสุขภาพและคุณภาพชีวิต ตั้งแต่การดื่ม ทำอาหาร และสุขอนามัย ไปจนถึงการเกษตรและการประกอบอาชีพ เมื่อคุณภาพน้ำเปลี่ยนแปลง ชุมชนจึงต้องมีทั้งข้อมูลทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่เหมาะสม เพื่อให้สามารถรับมือกับความเสี่ยงและดูแลน้ำที่ใช้ในชีวิตประจำวันได้อย่างมั่นใจ

ศาสตราจารย์ ดร.ยศชนัน กล่าวว่า กระทรวง อว. ต้องการให้งานวิจัย “ไม่อยู่บนหิ้ง” แต่ต้องนำไปใช้แก้ปัญหาให้ประชาชนได้จริง โดยกรณีปัญหาสารหนูในแม่น้ำกก แม้การแก้ปัญหาที่ยั่งยืนที่สุดจะต้องควบคุมการปนเปื้อนตั้งแต่ต้นน้ำ แต่ในระหว่างที่การแก้ต้นเหตุยังต้องใช้เวลา ประชาชนจำเป็นต้องมีน้ำสะอาดใช้อุปโภคบริโภค จึงต้องนำวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเข้ามาช่วยแก้ปัญหาในพื้นที่ควบคู่กัน

นอกจากแม่แบบระบบประปาหมู่บ้านแล้ว สวทช. ยังพัฒนา “AquaNano” เครื่องผลิตและกรองน้ำดื่มด้วยนาโนเทคโนโลยี พร้อมระบบติดตามคุณภาพน้ำ และต่อยอดเป็นรถผลิตน้ำดื่มสำหรับสถานการณ์ภัยพิบัติ สามารถผลิตน้ำสะอาดได้สูงสุด 250 ลิตรต่อชั่วโมง เพื่อรองรับทั้งการใช้งานในชุมชนและภาวะฉุกเฉิน

ทั้งนี้ เทคโนโลยีดังกล่าวเป็นผลงานของนักวิจัยไทยและมุ่งใช้วัตถุดิบภายในประเทศเป็นหลัก ช่วยลดการพึ่งพาเทคโนโลยีจากต่างประเทศและมีศักยภาพในการปรับใช้กับพื้นที่อื่น โดยรัฐบาลพร้อมสนับสนุนการทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงานวิจัย ท้องถิ่น และชุมชน เพื่อขยายผลนวัตกรรมด้านน้ำไปยังพื้นที่เสี่ยงอื่น